21 oktober 2026
Tania Ouariachi & Wim Elving
Maatschappelijke transities zijn niet alleen technologische of beleidsmatige opgaven, maar ook communicatie- en vertrouwensvraagstukken. Ontwikkelaars van windparken, zonneparken, warmtenetten, mobiliteitsconcepten en andere duurzame innovaties krijgen in toenemende mate te maken met misinformatie, desinformatie en sterk polariserende narratieven. Dat kan de maatschappelijke acceptatie van projecten verminderen, het vertrouwen in betrokken organisaties en overheden aantasten en uiteindelijk leiden tot vertraging van transities.
Binnen het lectoraat Communication, Behaviour & the Sustainable Society (CBSS) van Entrance werken we daarom aan een gereedschapskist voor ontwerpers van transitieprocessen. Het doel is professionals niet alleen te leren hoe zij onjuiste informatie achteraf kunnen corrigeren, maar hen vooral beter toe te rusten om informatiedreigingen vroegtijdig te herkennen, de achterliggende mechanismen te begrijpen en er op een passende manier op te reageren. In de huidige ontwikkeling wordt de toolbox nadrukkelijk verbreed van windenergie naar onder meer zonneparken, waterstof, warmtenetten en andere transitievraagstukken.
Een belangrijke wetenschappelijke basis voor deze gereedschapskist wordt gevormd door het promotieonderzoek van Jülide Kont naar resilience to disinformation. Haar onderzoek is verbonden aan Hanze en de Rijksuniversiteit Groningen en maakt deel uit van het bredere NWA HAICu-project. Binnen HAICu zijn wij onder meer betrokken bij het werkpakket rond de constructie van polyvocale en multimodale narratieven. HAICu brengt onderzoekers uit onder andere AI, Digital Humanities en journalistiek samen rond vraagstukken over informatie, verhalen en maatschappelijke betekenisgeving.
Een belangrijk uitgangspunt van het promotieonderzoek is dat desinformatieonderzoek zich niet uitsluitend moet richten op de vraag waarom mensen in desinformatie geloven, maar ook op de vraag waardoor mensen er juist weerbaar tegen zijn. In een systematische literatuurstudie van 95 empirische onderzoeken zijn twaalf factoren die samenhangen met weerbaarheid of kwetsbaarheid geidentificeerd, waaronder denkstijl, kennis, emoties, mediagebruik, vertrouwen, wereldbeelden, ervaren controle, cultuur en de bredere informatieomgeving (Kont et al., 2025). Deze factoren opereren bovendien op verschillende niveaus: individueel, sociaal en maatschappelijk.
Dat perspectief is relevant voor transitiecommunicatie. Het betekent dat het onvoldoende is om simpelweg meer feiten te verschaffen. Mensen verwerken informatie vanuit bestaande overtuigingen, sociale relaties, emoties en vertrouwen in instituties. Effectieve communicatie vraagt daarom ook aandacht voor de omgeving waarin informatie wordt ontvangen.
Het onderzoek laat bovendien zien dat emoties een centrale rol spelen. Op basis van 29 interviews met jongvolwassenen in Nederland en Duitsland blijkt dat gevoelens van kalmte en vertrouwen samenhangen met verificatiegedrag en kritisch nadenken. Negatieve emoties zoals boosheid hoeven niet per definitie tot grotere kwetsbaarheid te leiden: wanneer boosheid gepaard gaat met kritische evaluatie kan deze eveneens onderdeel zijn van weerbaarheid. Zeer sterke negatieve emoties, zoals machteloosheid en overweldiging, hangen daarentegen samen met terugtrekking, wantrouwen en een grotere vatbaarheid voor desinformatie (Kont et al., 2026a).
Een ander onderzoek binnen het promotietraject brengt de dagelijkse tactieken in kaart waarmee jongvolwassenen twijfelachtige informatie beoordelen. Daaruit blijkt dat niet alleen individuele vaardigheden belangrijk zijn, maar ook de economische, culturele, sociale en persoonlijke hulpbronnen waarover mensen beschikken (Kont et al., 2026b).
Deze inzichten worden vertaald naar een praktische toolbox voor professionals die transitieprocessen ontwerpen en uitvoeren. De gereedschapskist moet hen bijvoorbeeld helpen om:
Een essentieel uitgangspunt daarbij is dat kritiek op een transitieproject niet automatisch als desinformatie mag worden bestempeld. Omwonenden kunnen bijvoorbeeld terechte zorgen hebben over landschap, geluid, besluitvorming, eigendomsrechten of een eerlijke verdeling van lusten en lasten. Effectieve communicatie begint daarom met luisteren en met het serieus onderscheiden van aantoonbaar onjuiste informatie en legitieme maatschappelijke kritiek (Ouariachi & Elving, 2026).
Figuur: AI weergave van een toolbox om met desinformatie om te gaan
De eerste toepassingen liggen bij windenergie. Rond windturbines circuleren bijvoorbeeld beweringen over gezondheidsschade, geluid, vogels, betrouwbaarheid van elektriciteitsvoorziening en vermeende financiële belangen. Onderzoek binnen Hanze laat zien dat dergelijke verhalen soms al circuleren voordat überhaupt een definitieve locatie voor een windpark is vastgesteld. Daardoor beginnen ontwikkelaars een participatieproces soms met een informatieachterstand (Asadi, 2026).
Vergelijkbare mechanismen zijn zichtbaar bij zonneparken, bijvoorbeeld rond claims over giftige stoffen, recycling, ruimtebeslag of bedreiging van voedselproductie. De toolbox moet daarom niet technologie gebonden zijn. Ook bij WarmteStad en andere warmtenetten kunnen verhalen ontstaan over gedwongen aansluiting, kosten, afhankelijkheid van één leverancier of vermeende gezondheids- en veiligheidsrisico’s. Juist bij dergelijke projecten kunnen bestaande zorgen over betaalbaarheid en zeggenschap zich vermengen met aantoonbaar onjuiste informatie.
Een ander relevant toepassingsgebied zijn 15-minutensteden. Het oorspronkelijke concept beoogt dat dagelijkse voorzieningen zoveel mogelijk binnen vijftien minuten lopen of fietsen bereikbaar zijn. Tegelijkertijd heeft het concept internationaal aanleiding gegeven tot complotnarratieven waarin wordt gesteld dat bewoners binnen hun wijk zouden worden opgesloten, dat bewegingsvrijheid wordt beperkt of dat steden zouden worden opgedeeld in gecontroleerde zones of zelfs “nieuwe getto’s”. Onderzoek laat zien dat dergelijke complottheorieën inmiddels een relevante factor zijn in de maatschappelijke weerstand tegen het concept (Marquet et al., 2024).
De ambitie van de gereedschapskist gaat daarmee verder dan het corrigeren van individuele onjuiste berichten. Uiteindelijk willen we ontwerpers van transities helpen weerbare transitieprocessen te ontwikkelen: processen waarin vanaf het begin aandacht bestaat voor vertrouwen, informatiekwaliteit, participatie, emoties en de informatieomgeving waarin burgers hun mening vormen.
Daarmee verschuift de benadering van “Hoe ontkrachten we deze onjuiste bewering?” naar een bredere vraag: “Hoe ontwerpen we een transitieproces waarin mensen beter in staat zijn betrouwbare informatie te vinden, verschillende perspectieven af te wegen en weerstand te bieden aan manipulatieve informatie?” Juist die vertaling van wetenschappelijke kennis over resilience to disinformation naar concrete handelingsperspectieven voor de praktijk vormt de kern van de gereedschapskist.
Asadi Khanouki, D., (2026). Disinformation as a Barrier to Public Acceptance of Onshore Wind Energy in the Netherlands. A Qualitative study of Vattenfall. In: W.J.L. Elving (ed.). Breaking Barriers, Research studies to Accelerate Transitions. Groningen: Entrance.
Kont, J., Elving, W. J. L., Broersma, M., & Bozdağ, Ç. (2025). What makes audiences resilient to disinformation? Integrating micro, meso, and macro factors based on a systematic literature review. Communications, 50(2), 534–555. https://doi.org/10.1515/commun-2023-0078
Kont, J., Bozdağ, Ç., Elving, W. J. L., & Broersma, M. (2026a). So emotional? The role of emotions for young adults’ resilience to disinformation. Media and Communication, 14, Article 11398. https://doi.org/10.17645/mac.11398
Kont, J., Bozdağ, Ç., Elving, W. J. L., & Broersma, M. (2026b). Understanding young adults’ resilience to disinformation: A cross-national analysis of daily tactics and resources to navigate information. New Media & Society. Advance online publication. https://doi.org/10.1177/14614448261458283
Marquet, O., Mojica, L., Fernández-Núñez, M.-B., & Maciejewska, M. (2024). Pathways to 15-minute city adoption: Can our understanding of climate policies’ acceptability explain the backlash towards x-minute city programs? Cities, 148, 104878. https://doi.org/10.1016/j.cities.2024.104878
Ouariachi, T. & Elving, W.J.L. (2026). Combating Renewable Energy Delayism and Misinformation: A Strategic Communication Toolbox Proposal for Transition Developers. Paper presented at the Euprera conference, Malaga, Sept. 14 – 18.
